واکاوی تجربه زیسته زوج‌ها از همسرگزینی مبتنی بر فشار خانوادگی و پیامدهای آن بر صمیمیت - نادری پیمان; احمدی زهرا سادات; موسوی‌فر فرزاد (سنجش، ارزیابی و مداخلات زوج‌درمانی)
هدف پژوهش حاضر واکاوی تجربه زیسته زوج‌هایی بود که انتخاب همسر آنان تحت فشار مستقیم یا غیرمستقیم خانواده شکل گرفته و تبیین پیامدهای این فرایند بر صمیمیت عاطفی، ارتباطی و زناشویی آنان بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش پدیدارشناسی تفسیری انجام شد. مشارکت‌کنندگان شامل ۲۲ نفر، یعنی ۱۱ زوج ساکن شهر تهران، بودند که با نمونه‌گیری هدفمند ملاکی انتخاب شدند. معیارهای ورود شامل داشتن حداقل یک سال سابقه زندگی مشترک، تجربه آشکار یا ضمنی فشار خانوادگی در فرایند همسرگزینی، تمایل به بیان تجربه زیسته و نداشتن بحران فعال طلاق در زمان مصاحبه بود. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته عمیق گردآوری شد و فرایند مصاحبه تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. مصاحبه‌ها پس از ضبط، پیاده‌سازی و با استفاده از نرم‌افزار NVivo تحلیل شدند. تحلیل داده‌ها بر اساس کدگذاری باز، مقوله‌بندی مضمونی و بازبینی مستمر مضامین انجام گرفت. برای افزایش اعتبار یافته‌ها از بازبینی مشارکت‌کنندگان، مرور همتای پژوهشی، یادداشت‌برداری تحلیلی و تنوع حداکثری مشارکت‌کنندگان استفاده شد. تحلیل مصاحبه‌ها نشان داد که همسرگزینی مبتنی بر فشار خانوادگی صرفاً یک رخداد پیش از ازدواج نیست، بلکه به صورت الگویی پایدار در رابطه زناشویی بازتولید می‌شود. چهار مقوله اصلی استخراج شد: «فرسایش عاملیت در انتخاب و آغاز زندگی مشترک»، «صمیمیت تعلیقی و احتیاط هیجانی»، «ادامه حضور روانی خانواده‌ها در مرزهای زوجی» و «تلاش برای بازتعریف انتخاب و بازسازی پیوند». مشارکت‌کنندگان گزارش کردند که احساس نداشتن اختیار در انتخاب همسر، تجربه ازدواج را از یک رابطه داوطلبانه به نوعی تکلیف خانوادگی تبدیل کرده و در سال‌های بعد موجب کاهش خودافشایی، احتیاط در بیان نیازها، مقایسه مداوم با انتخاب‌های ازدست‌رفته و دشواری در شکل‌گیری اعتماد هیجانی شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد فشار خانوادگی در همسرگزینی می‌تواند با تضعیف احساس انتخاب‌گری، ابهام در تعهد عاطفی و نفوذ پایدار خانواده‌ها در مرز زوجی، صمیمیت زناشویی را آسیب‌پذیر کند. با این حال، برخی زوج‌ها از طریق گفت‌وگوی باز، بازتعریف مسئولیت فردی، تعیین مرز با خانواده‌ها و تولید تجربه‌های مشترک توانسته‌اند رابطه را از «ازدواج تحمیل‌شده» به «رابطه انتخاب‌شده دوباره» تبدیل کنند. نتایج پژوهش می‌تواند برای مشاوران پیش از ازدواج، زوج‌درمانگران و برنامه‌ریزان مداخلات خانواده‌محور کاربرد داشته باشد.