مطالعه کیفی پویایی‌های قدرت و کنترل روان‌شناختی در زوج‌های دارای وابستگی هیجانی - صالحی‌فر, علی‌محمد (سنجش، ارزیابی و مداخلات زوج‌درمانی)
هدف پژوهش حاضر تبیین پویایی‌های قدرت، کنترل روان‌شناختی و سازوکارهای بازتولید وابستگی هیجانی در روابط زوجی شهر تهران بود. پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و روش تحلیل تماتیک انجام شد. مشارکت‌کنندگان شامل ۲۰ نفر از زوج‌های دارای تجربه وابستگی هیجانی در روابط زناشویی بودند که به‌صورت هدفمند از مراکز مشاوره خانواده و روان‌شناسی شهر تهران انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته عمیق گردآوری شد و فرایند نمونه‌گیری تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. ملاک‌های ورود شامل تأهل رسمی، حداقل دو سال زندگی مشترک، تجربه آشکار وابستگی هیجانی در رابطه، تمایل به مشارکت و توانایی بیان تجربه زیسته بود. ملاک‌های خروج شامل وجود خشونت جسمانی شدید فعال، اختلال روان‌پزشکی حاد و عدم رضایت برای ضبط مصاحبه بود. داده‌ها پس از پیاده‌سازی کامل مصاحبه‌ها، با استفاده از نرم‌افزار NVivo و بر اساس مراحل کدگذاری، استخراج مضمون و بازبینی تم‌ها تحلیل شدند. تحلیل داده‌ها به استخراج پنج مقوله اصلی منجر شد: «وابستگی هیجانی به‌مثابه زمینه کنترل»، «ابهام مرزهای فردی و زوجی»، «کنترل روان‌شناختی از مسیر ترس، گناه و تهدید عاطفی»، «نظارت، بازجویی و مالکیت ارتباطی»، و «چرخه آشتی، تسلیم و بازتولید نابرابری قدرت». یافته‌ها نشان داد که در روابط دارای وابستگی هیجانی، کنترل الزاماً به‌صورت آشکار و مستقیم تجربه نمی‌شود، بلکه اغلب در قالب مراقبت افراطی، نگرانی، عشق شدید، تهدید به ترک، سکوت تنبیهی، حساسیت نسبت به روابط اجتماعی و کنترل تصمیم‌های روزمره بازتولید می‌شود. مشارکت‌کنندگان گزارش کردند که ترس از طرد، احساس گناه، نیاز شدید به تأیید همسر و ناتوانی در تحمل فاصله عاطفی، زمینه را برای پذیرش تدریجی کنترل فراهم می‌کند. نتایج نشان داد که وابستگی هیجانی در روابط زوجی می‌تواند به ساختاری نابرابر از قدرت منجر شود که در آن کنترل روان‌شناختی نه به‌عنوان خشونت آشکار، بلکه به‌عنوان مراقبت، عشق، دلسوزی یا نگرانی مشروع‌سازی می‌شود. بنابراین، مداخلات زوج‌درمانی در چنین روابطی باید علاوه بر کاهش تعارض، بر بازسازی مرزهای فردی، افزایش خودمختاری هیجانی، شناسایی الگوهای کنترل پنهان و تقویت گفت‌وگوی برابر میان زوجین تمرکز کند.