واکاوی تجربه زیسته زوجها از همسرگزینی مبتنی بر فشار خانوادگی و پیامدهای آن بر صمیمیت
کلمات کلیدی:
همسرگزینی, فشار خانوادگی, صمیمیت زناشویی, تجربه زیسته, پدیدارشناسی, زوجهای تهرانیچکیده
هدف پژوهش حاضر واکاوی تجربه زیسته زوجهایی بود که انتخاب همسر آنان تحت فشار مستقیم یا غیرمستقیم خانواده شکل گرفته و تبیین پیامدهای این فرایند بر صمیمیت عاطفی، ارتباطی و زناشویی آنان بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش پدیدارشناسی تفسیری انجام شد. مشارکتکنندگان شامل ۲۲ نفر، یعنی ۱۱ زوج ساکن شهر تهران، بودند که با نمونهگیری هدفمند ملاکی انتخاب شدند. معیارهای ورود شامل داشتن حداقل یک سال سابقه زندگی مشترک، تجربه آشکار یا ضمنی فشار خانوادگی در فرایند همسرگزینی، تمایل به بیان تجربه زیسته و نداشتن بحران فعال طلاق در زمان مصاحبه بود. دادهها از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته عمیق گردآوری شد و فرایند مصاحبه تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. مصاحبهها پس از ضبط، پیادهسازی و با استفاده از نرمافزار NVivo تحلیل شدند. تحلیل دادهها بر اساس کدگذاری باز، مقولهبندی مضمونی و بازبینی مستمر مضامین انجام گرفت. برای افزایش اعتبار یافتهها از بازبینی مشارکتکنندگان، مرور همتای پژوهشی، یادداشتبرداری تحلیلی و تنوع حداکثری مشارکتکنندگان استفاده شد. تحلیل مصاحبهها نشان داد که همسرگزینی مبتنی بر فشار خانوادگی صرفاً یک رخداد پیش از ازدواج نیست، بلکه به صورت الگویی پایدار در رابطه زناشویی بازتولید میشود. چهار مقوله اصلی استخراج شد: «فرسایش عاملیت در انتخاب و آغاز زندگی مشترک»، «صمیمیت تعلیقی و احتیاط هیجانی»، «ادامه حضور روانی خانوادهها در مرزهای زوجی» و «تلاش برای بازتعریف انتخاب و بازسازی پیوند». مشارکتکنندگان گزارش کردند که احساس نداشتن اختیار در انتخاب همسر، تجربه ازدواج را از یک رابطه داوطلبانه به نوعی تکلیف خانوادگی تبدیل کرده و در سالهای بعد موجب کاهش خودافشایی، احتیاط در بیان نیازها، مقایسه مداوم با انتخابهای ازدسترفته و دشواری در شکلگیری اعتماد هیجانی شده است. یافتهها نشان میدهد فشار خانوادگی در همسرگزینی میتواند با تضعیف احساس انتخابگری، ابهام در تعهد عاطفی و نفوذ پایدار خانوادهها در مرز زوجی، صمیمیت زناشویی را آسیبپذیر کند. با این حال، برخی زوجها از طریق گفتوگوی باز، بازتعریف مسئولیت فردی، تعیین مرز با خانوادهها و تولید تجربههای مشترک توانستهاند رابطه را از «ازدواج تحمیلشده» به «رابطه انتخابشده دوباره» تبدیل کنند. نتایج پژوهش میتواند برای مشاوران پیش از ازدواج، زوجدرمانگران و برنامهریزان مداخلات خانوادهمحور کاربرد داشته باشد.
دانلودها
مراجع
Bejanyan, K., Marshall, T. C., & Ferenczi, N. (2015). Associations of collectivism with relationship commitment, passion, and mate preferences: Opposing roles of parental influence and family allocentrism. PLOS ONE, 10(2), e0117374. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0117374
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (4th ed.). Sage.
Fincham, F. D., & Beach, S. R. H. (2010). Marriage in the new millennium: A decade in review. Journal of Marriage and Family, 72(3), 630–649. https://doi.org/10.1111/j.1741-3737.2010.00722.x
Fincham, F. D., Stanley, S. M., & Beach, S. R. H. (2007). Transformative processes in marriage: An analysis of emerging trends. Journal of Marriage and Family, 69(2), 275–292. https://doi.org/10.1111/j.1741-3737.2007.00362.x
Gottman, J. M., & Levenson, R. W. (1992). Marital processes predictive of later dissolution: Behavior, physiology, and health. Journal of Personality and Social Psychology, 63(2), 221–233. https://doi.org/10.1037/0022-3514.63.2.221
Kamali, Z., Allahyar, N., Ostovar, S., Alhabshi, S. M. S. B. S. M., & Griffiths, M. D. (2020). Factors that influence marital intimacy: A qualitative analysis of Iranian married couples. Cogent Psychology, 7(1), 1771118. https://doi.org/10.1080/23311908.2020.1771118
Karney, B. R., & Bradbury, T. N. (1995). The longitudinal course of marital quality and stability: A review of theory, methods, and research. Psychological Bulletin, 118(1), 3–34. https://doi.org/10.1037/0033-2909.118.1.3
Laurenceau, J.-P., Barrett, L. F., & Pietromonaco, P. R. (1998). Intimacy as an interpersonal process: The importance of self-disclosure, partner disclosure, and perceived partner responsiveness in interpersonal exchanges. Journal of Personality and Social Psychology, 74(5), 1238–1251. https://doi.org/10.1037/0022-3514.74.5.1238
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage.
Malterud, K., Siersma, V. D., & Guassora, A. D. (2016). Sample size in qualitative interview studies: Guided by information power. Qualitative Health Research, 26(13), 1753–1760. https://doi.org/10.1177/1049732315617444
Mesbah, I., Sadri Damirchi, E., & Sheikholslamy, A. (2025). Investigating psychological and interpersonal problems in traumatic marriages among women: A phenomenological analysis of unwanted marriages. European Journal of Trauma & Dissociation, 9(1), 100526. https://doi.org/10.1016/j.ejtd.2025.100526
Moustakas, C. (1994). Phenomenological research methods. Sage.
Nelson, J., & Burn, J. (2025). Forced marriage and family relationships. Anti-Trafficking Review, 24, 141–164. https://doi.org/10.14197/atr.201225248
Reis, H. T., & Shaver, P. (1988). Intimacy as an interpersonal process. In S. Duck, D. F. Hay, S. E. Hobfoll, W. Ickes, & B. M. Montgomery (Eds.), Handbook of personal relationships: Theory, research and interventions (pp. 367–389). Wiley.
Schaefer, M. T., & Olson, D. H. (1981). Assessing intimacy: The PAIR inventory. Journal of Marital and Family Therapy, 7(1), 47–60. https://doi.org/10.1111/j.1752-0606.1981.tb01351.x
Smith, J. A., Flowers, P., & Larkin, M. (2009). Interpretative phenomenological analysis: Theory, method and research. Sage.
