واکاوی تجربه زیسته زوجهای بدون فرزند از فشارهای فرهنگی و بازنمایی هویت زناشویی
کلمات کلیدی:
زوجهای بدون فرزند, فشار فرهنگی, فرزندآوری, هویت زناشویی, تجربه زیسته, پژوهش کیفیچکیده
هدف پژوهش حاضر واکاوی تجربه زیسته زوجهای بدون فرزند از فشارهای فرهنگی پیرامون فرزندآوری و چگونگی بازنمایی، دفاع و بازسازی هویت زناشویی آنان در بستر روابط خانوادگی و اجتماعی بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و طرح پدیدارشناسی توصیفی انجام شد. مشارکتکنندگان شامل ۲۴ نفر، برابر با ۱۲ زوج بدون فرزند ساکن شهر تهران، بودند که به روش نمونهگیری هدفمند با بیشینه تنوع از نظر سن، مدت ازدواج، سطح تحصیلات، وضعیت اشتغال و نوع تصمیم درباره فرزندآوری انتخاب شدند. معیارهای ورود شامل سپری شدن دستکم سه سال از ازدواج، نداشتن فرزند، سکونت در تهران، تمایل به مشارکت و توانایی روایت تجربه زیسته بود. دادهها از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته فردی گردآوری شد و فرایند مصاحبه تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. مصاحبهها پس از اخذ رضایت آگاهانه ضبط، پیادهسازی و با استفاده از نرمافزار NVivo و روش تحلیل مضمون تحلیل شدند. برای افزایش اعتبارپذیری، از بازبینی مشارکتکنندگان، بازبینی همتای پژوهشی، درگیری طولانی با دادهها و ثبت مسیر تصمیمگیری تحلیلی استفاده شد. تحلیل دادهها به استخراج پنج مقوله اصلی انجامید: «فرزندآوری به مثابه معیار کاملشدن ازدواج»، «نقصانگاری هویت زوجی و جنسیتی»، «فرسایش مرزهای خصوصی در مواجهه با خانواده و خویشاوندان»، «راهبردهای مدیریت انگ و فشار اجتماعی» و «بازسازی هویت زناشویی مبتنی بر انتخاب، صمیمیت و کفایت رابطه». مشارکتکنندگان تجربه بیفرزندی را نه صرفاً فقدان فرزند، بلکه موقعیتی تفسیری توصیف کردند که در آن، کیفیت رابطه زوجی، بلوغ زنانه و مردانه، آینده ازدواج و حتی اخلاقمندی آنان به طور مداوم توسط دیگران ارزیابی میشد. نتایج نشان داد بیفرزندی زوجها در بافت فرهنگی خانوادهمحور، تجربهای چندلایه و هویتساز است که از یک سو با فشارهای مستقیم و غیرمستقیم فرزندآوری همراه میشود و از سوی دیگر، زوجها را به بازتعریف معنای ازدواج، صمیمیت و تداوم رابطه وامیدارد. توجه مشاوران خانواده به تجربه انگ، مرزبندی خانوادگی و روایتهای جایگزین از ازدواج میتواند در کاهش تنشهای زوجی و ارتقای سلامت روانی زوجهای بدون فرزند مؤثر باشد.
دانلودها
مراجع
Ahmadi, S. E., Rafiey, H., Sajjadi, H., & Nosratinejad, F. (2019). Explanatory model of voluntary childlessness among Iranian couples in Tehran: A grounded theory approach. Iranian Journal of Medical Sciences, 44(6), 449–456. doi: 10.30476/ijms.2019.44964
Aracı İyiaydın, A., & Ergun, A. (2025). Womanhood bound to motherhood: Choosing childlessness in Türkiye. BMC Psychology, 13, Article 374. doi: 10.1186/s40359-025-02661-9
Blackstone, A. (2014). Doing family without having kids. Sociology Compass, 8(1), 52–62. doi: 10.1111/soc4.12102
Blackstone, A., & Stewart, M. D. (2012). Choosing to be childfree: Research on the decision not to parent. Sociology Compass, 6(9), 718–727. doi: 10.1111/j.1751-9020.2012.00496.x
Blackstone, A., & Stewart, M. D. (2016). “There’s more thinking to decide”: How the childfree decide not to parent. The Family Journal, 24(3), 296–303. doi: 10.1177/1066480716648676
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. doi: 10.1191/1478088706qp063oa
Doyle, J., Pooley, J. A., & Breen, L. (2013). A phenomenological exploration of the childfree choice in a sample of Australian women. Journal of Health Psychology, 18(3), 397–407. doi: 10.1177/1359105312444647
Goffman, E. (1963). Stigma: Notes on the management of spoiled identity. Prentice-Hall.
Hsieh, H. F., & Shannon, S. E. (2005). Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative Health Research, 15(9), 1277–1288. doi: 10.1177/1049732305276687
Khedmat, L., Hashemzadeh, M., Shariati, M., Nazari, A. M., & Keramat, A. (2022). Factors affecting childbearing decision making among Iranian couples: A qualitative study. Italian Journal of Gynaecology and Obstetrics, 34(3), 219–227. doi: 10.36129/jog.2021.07
Letherby, G. (2002). Childless and bereft? Stereotypes and realities in relation to voluntary and involuntary childlessness and womanhood. Sociological Inquiry, 72(1), 7–20. doi: 10.1111/1475-682X.00003
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. SAGE Publications.
Matthews, E. J., & Desjardins, M. (2017). Remaking our identities: Couples’ experiences of voluntary childlessness. The Family Journal, 25(1), 31–39. doi: 10.1177/1066480716679643
Mollen, D. (2006). Voluntarily childfree women: Experiences and counseling considerations. Journal of Mental Health Counseling, 28(3), 269–282. doi: 10.17744/mehc.28.3.39w5h93mreb0mk4f
